Faayinaansii dhuunfaa jechuun murteewwan maallaqaa dhuunfaa yookiin maatii kee hunda walitti qabuudha. Qabxiiwwan faayinaansii dhuunfaa ijoo shan (5) jiru:
- Baajata Qabachuu (Budgeting)
- Hiika: Karoora akkamitti maallaqa galii godhatte akka baastu, qusattu fi investii gootu kan agarsiisu.
- Akkaataa:
- Galii Keessan Beekaa: Maallaqa guutuu ji'aan hojiidhaa argattu beekaa.
- Baasii Keessan Tarreessaa: Baasiiwwan ji'aa (Kiree, nyaata, Geejjibaa, Bilbila, kaffaltii liqii) hunda galmeessaa.
- Hir'isaa: Galii keessan irraa baasii keessan hir'isaa. Maallaqni hafe qusachuuf yookiin investii gochuuf gargaara.
Seera 50/30/20:
- 50%: Baasiiwwan Barbaachisoo (Needs) – Mana, Nyaata, Kaffaltii Liqii.
- 30%: Baasiiwwan Filannoo (Wants) – Bashannana, Meeshaa barbaachisaa hin taane.
- 20%: Qusannaa fi Liqii Of Irraa Baasuu.
Qusannaa fi Sandooqa Ariifachiisaa (Saving & Emergency Fund)
- Qusannaa: Galii kee irraa hanga murtaa'e fuuttee gara fuulduraatti kaayyoo faayinaansii addaa tokkoof (akka konkolaataa ykn mana bitachuu) dhiisudha.
- Sandooqa Ariifachiisaa (Emergency Fund): Kun maallaqa dhibdee ykn rakkoo tasaa (akka dhukkuba ykn hojiin dhaabatuu) yeroo sitti uumame itti fayyadamtu.
- Kaayyoo: Baasii ji'aa kee sadan hanga jahaa (3-6 months) walitti qabdee bakka salphaatti argamutti (akka baankii) qusachuu qabda.
Idaa Bulchuu (Debt Management)
- Garaagarummaa Idaa Gaarii fi Idaa Gadhee:
- Idaa Gaarii: Idaa dandeettii galii kee dabalu (fkn. Liqii barnootaaf ykn Investiif fudhatamu).
- Idaa Gadhee: Idaa qabeenya gatii dhabsiisu ykn galii hin fidneef fudhatamu (fkn. Liqii meeshaa bitachuuf ykn Kaardii Liqii dhala guddaa qabu).
- Tooftaa Liqii Baasuu:
- Tooftaa "Snowball" (Daaktuu Cabsuu): Liqii xiqqaa irraa jalqabdee, erga xumurtanii maallaqa kaffaltii sanaa liqii itti aanu irratti dabalaa deemuudha.
- Tooftaa "Avalanche" (Daaktuu Lagaa): Liqii dhala guddaa qabu irraa jalqabdee, kana erga fixxee gara liqii dhala gad aanaa qabutti darbuudha.
Inveestimantii (Investing)
- Hiika: Maallaqa kee akka inni dhalu (compound) fi yeroo gabaabaa ykn dheeraa booda guddatuuf qabeenya adda addaa keessa kaa'uudha.
- Fakkeenyota: Baankii keessatti qusachuu, Aksiyoona bitachuu, Mirkanaa'ina Mootummaa (Bonds) bitachuu, Qabeenya Dhaabbataa (Real Estate) keessa galuu.
Eegumsa Liqaa (Insurance)
- Rakkoo ykn dhibdee tasaa yeroo sitti uumamu maallaqa kee eeguuf gargaara.
- Fakkeenyota: Inshuraansii Fayyaa, Inshuraansii Jireenyaa, Inshuraansii Manaa/Konkolaataa.
B.Liqii (Loans) – Gosoota fi Akkaataa Hojii
Liqiin Meeshaa Faayinaansii barbaachisaa galma gurguddaa bira ga'uuf ykn rakkoo yeroo sanaa keessaa ba'uuf nama gargaaru dha.
1.Gosoota Liqii Gurguddoo
- Gosa LiqiiFaayidaa (Wabii)FakkeenyaLiqii Wabii Qabu (Secured Loan)Qabeenya (mana ykn konkolaataa) akka wabii qaba. Dhalli isaa salphaa ta'a.Liqii Manaa (Mortgage), Liqii Konkolaataa.
- Liqii Wabii Hin Qabne (Unsecured Loan)Wabii Qabeenyaa hin barbaadu. Dhalli isaa cimaa ta'uu danda'a. Dandeettii kaffaltii kee irratti hunda’a.Liqii Dhuunfaa (Personal Loan), Kaardii Liqii (Credit Card).
2..Liqii Dhuunfaa (Personal Loan)
- Hiika: Liqii baankii ykn dhaabbata faayinaansii irraa fudhatamu kan kaayyeffannaan isaa adda hin taane. Fkn. Baasii dhibdee tasaa, liqii duraanii walitti qabuuf ykn mana fooyyessuuf.
- Tooftaa: Kaffaltiin yeroo murtaa'e (fkn. waggaa 1-7) keessatti dhala waliin deebi'ee kaffalama.
3.Kaardii Liqii (Credit Card)
- Hiika: Liqii xiqqaadhaan yeroo gabaabaaf itti fayyadamtu. Dhaabbatichi maallaqa hamma murtaa'e itti fayyadamtuuf si hayyama (Credit Limit).
- Dhaala: Yoo yeroo kaffaltii irra hin darbiin guutummaatti kaffalte, dhala hin qabu (yeroo hedduu). Yoo kaffaltii hir'iste (minimum payment) fi yeroo keessa deebisuu dadhabde, dhalli isaa (APR) baay'ee cimaa ta'a.
4.Qabxii Liqii (Credit Score/Record)
- Hiika: Herrega lakkoofsaa dandeettii fi amanamummaa ati liqii of irraa baastu agarsiisu.
- Barbaachisummaa: Qabxiin liqii guddaan dhala liqii gad aanaa (low interest) fi dandeettii liqii bal'aa argachuuf si gargaara.
- Akkaataa Fooyyessan: Yeroon kaffaluu, liqii bal'aa hin fudhatin, fi liqii gosa adda addaa fayyadamuu.
